Ինչ է Պալիատիվ Խնամքը

15555091_1308305529243382_1197894494_n

Հեղինակ՝ Լուսինե Ղարիբյան

Պալիատիվ բժշկությունը կարևոր մաս է կազմում մարդկանց առողջության խնամքի, հիվանդության հիմնական ֆիզիկական ախտանիշների և հոգեբանական գանգատների բարելավման գործում՝ ցուցաբերելով հիվանդակենտրոն մոտեցում: Դա նշանակում է, որ հիվանդի կողմից կարող է արտահայտվել հետևյալ մտքերը.

       “Ես կարիք ունեմ, որ իմ բժիշկը բացատրի ինձ, լինի մեղմ, կիսի իր փորձը և ուղղորդի ինձ ոչ միայն բուժման մեջ, այլև իմ հույզերում։ Ես կարիք ունեմ, որ բժիշկս քննարկի ինձ հետ հնարավոր մահվան նկատմամբ իմ անհանգստությունները և գտնի բուժման հնարավոր այլ տարբերակներ, որոնց մասին ես տեղյակ չեմ, քանի որ առանց նրա, ես նույնիսկ չգիտեմ, որտեղ փնտրեմ։ Ես  ցանկանում եմ նաև ազատ զգալ՝ խոսելով նրա հետ՝ փորձելով բուժման այլընտրանքներ՝ առանց վախի, առանց բժշկի վրդովմունքի կամ արհամարհանքի, որը կարող է խաթարել իմ հույսը կամ ոգևորությունը կամ փչացնել հարաբերությունները, մեր պատկերացումները և իմացիությունը։ [6; էջ16]

Պալիատիվ խնամքը ճանաչում է, որ հիվանդի ֆիզիկական ախտանիշները չեն կարող ամբողջությամբ հասկացված լինել` առանց արժևորելու և ընդունելու հիվանդի  հուզական, հոգեբանական և սոցիալական գործոնները։ Դա նշանակում է, որ պալիատիվ խնամքում կենտրոնական գաղափարը մարդկային, անհատական մոտեցումն է թերապեւտիկ համակարգում։ Այսինքն` այս մոտեցման հիմքում ընկած են հետևյալ գաղափարները`

  • Յուրաքանչյուր մարդ եզակի է։
  • Առողջությունը վերականգնելու համար կարևոր է հաշվի առնել անձի գիտական, գեղարվեստական, ոգեղենության և այլ ընկալումները, որոնք կարիք ունեն միասին կիրառվելու ապաքինման գործում:
  • Կյանքը ունի արժեք  և նպատակ, որը յուրովի է: Սակայն կյանքի իմաստի զգացման կորուստը կարող է անդրադառնալ առողջությանը։
  • Հիվանդության նկատմամբ պատկերացումների վերակառուցումը կարող է հանգեցնել մեր կյանքում դրական փոփոխության և վերջինիս իմաստավորման։

Հետևաբար պալիատիվ խնամքը ունի անհատականացված մոտեցում, ինչը մեծագույն նշանակությամբ դրված է ոչ միայն ախտորոշման հիմքում, այլև հիվանդության զարգացման ողջ հետագծի ընթացքում: Այսինքն` կարևորվում է, թե  ինչպես են բուժումները, հիվանդության ախտանիշները ազդում հիվանդի վրա անհատականապես և նրա կյանքի որակի վրա։ [6;  էջ 452, 453- 469]

Պալիատիվ խնամքում  կարևորվում են նաև հետևյալ ստրատեգիաները ՝ էքզիստենցիալ հարցեր, կյանքի որակի բարելավում, ոգեղենության հարցեր, հիվանդության ախտանիշների և նրանց հետ կապված բուժման ընդունման հարցեր, նախապատրաստում մահվան ընդունմանը, ինչպես նաեւ այն գաղափարը, որ իրական հույսը կարող է կազդուրել մարդուն։

“National Consensus Project (NCP)”-ի կողմից,  ԱՄՆ-ում որակյալ պալիատիվ խնամքի համար, սահմանվել են 8 տարբեր դրույթներ, որոնք նույնպես ներառվում են WHO-ի պալիատիվ խնամքի սահմանման մեջ։ Վերջիններս կազմում են պալիատիվ խնամքի կառուցվածքը և գործընթացները, որոնք հետևյալն են՝

  1. Խնամքի ֆիզիկական դրույթներ
  2. Հոգեբանական և հոգեբուժական
  3. Սոցիալական
  4. Մշակույթային
  5. Կրոնական
  6. Հոգևոր և էքզիստենցիալ
  7. Մահվան սպառնալիքով հիվանդների խնամքի
  8. Խնամքի էթիկական և օրինական, իրավական դրույթները։ [4]

Ինչպես փաստում են նաև փորձագետները, պալիատիվ խնամքի մոտեցումը կարող է և պետք է հասանելի լինի նաև հիվանդության զարգացման ավելի վաղ փուլերում՝ հասցեավորելով հիվանդների կարիքներին։ Քանի որ նրանք անցնում են որոշակի հոգեբանական պրոցեսներով՝ ընդունելու համար իրենց կանխատեսումները հիվանդության զարգացման ողջ ընթացքում։ Եւ փաստորեն նրանք ավելի շատ են ունենում ապրումներ՝ հոգեբանական դիսթրեսի, դեպրեսիայի և տագնապային խանգարման հետ կապված, երբ նրանք քիչ իրազեկված են իրենց հիվանդության կանխատեսումների մասին և հնարավորություն չունեն քննարկելու, ընդունելու այն։ Մինչդեռ ովքեր  ակտիվ դեր են վերցնում սովորելու, իրազեկվելու հիվանդության մասին, կարողանում են նախապատրաստվել և մշակել ակտիվ քոփինգ մեխանիզմներ՝ նվազեցնելով հիվանդությամբ պայմանավորված հոգեբանական դիսթրեսը։

 

Պալիատիվ մոտեցման դերը քրոնիկ հիվանդությունների խնամքի գործում

Իսկ ինչ վերաբերվում է պալիատիվ մոտեցման դերին` քրոնիկ հիվանդությունների խնամքի գործում, ապա նշենք, որ ինչպես փաստում են ԱՄՆ-ի հիվանդությունների վերահսկման կենտրոնների, նաև Համաշխարհային առողջապահության վիճակագրական տվյալները,

քրոնիկ հիվանդությունները բնութագրվում են անորոշ կանխատեսումներով, երկար տևականությամբ և սթրեսով։ Քրոնիկ հիվանդությունները՝ ինչպիսին են շաքարային դիաբետը, սրտանոթային հիվանդությունները, կաթվածը, քաղցկեղը, թոքերի քրոնիկ, օբստրուկտիվ հիվանդությունը, երիկամների անբավարարությունը, արտրիտները ամենատարածված, ծանրագույն և գերակշռող առողջական խնդիրներն են, որոնք պատճառ են դառնում անկարողունակության և մահվան, ուստի կարիք ունեն պալիատիվ խնամքի։ [3]։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև ցավի խնդիրը, քանի որ ցավը առավել տարածված և առավել դժվար ախտանիշներից է, որի հետ բախվում են պալիատիվ խնամքի կարիք ունեցող հիվանդները: [ 11։ 1; էջ 10-14]

Murrey եւ այլոք գտնում են, որ պալիատիվ խնամքի ծառայությունները շարունակում են նվազեցնել բազում մարդկանց զարգացող քրոնիկ հիվանդությունները՝ խթանելով հիվանդի նախաձեռնողականությունը ստանալու համար ամբողջական խնամք, ինչպես նաև մատուցում արդյունավետ գործիքներ՝ ցավի մեղմացման, ախտանիշների բարելավման և էքզիստենցիալ բարեկեցության համար։ Քանի որ համապատասխան միջամտությունների բացակայության դեպքում կյանքի որակը անբարենպաստ է դառնում, ախտանիշները ավելի ծանր ու բարդ են թվում [2

15555894_1308031005937501_814350936_n

Կանադայի Առողջության և երկարաժամկետ խնամքի նախարարության կողմից ներկայացվեց չափանիշներ, թե ինչպես է հնարավոր պալիատիվ մոտեցումը ընդգրկել քրոնիկ հիվանդությունների զարգացման տարբեր աստիճաններում և փուլերում։ [5: 9]: Համաձայն որի՝

  1. Երբ հիվանդությունը առաջին անգամ է ախտորոշվել, անձը հնարավորություն ունի խոսել ինչ որ մեկի հետ իր հիվանդության մասին, իր հիվանդության զարգացման կանխատեսումների մասին, նաև քննարկելու, թե ինչ տեսակի խնամք է ցանկանում, որին համահունչ էլ անհրաժեշտ է զարգացնել խնամքի պլանը։
  2. Հիվանդության զարգացման ամբողջ հետագծի ընթացքում անձը պետք է ստանա հոգեսոցիալական և հոգևոր աջակցություն, հնարավորություն ունենալով վերանայելու իր նպատակները և խնամքի պլանը։
  3. Հիվանդության զարգացման հետ կապված անձը կարող է կարիք ունենալ ցավի և այլ ախտանիշների կառավարման։
  4. Քանի որ հիվանդության մոդիֆիկացված բուժումը դառնում է ավելի քիչ արդյունավետ, անձը պետք է ստանա ավելի մասնագիտացված պալիատիվ խնամքի ծառայություններ՝ նվազեցնելու համար հիվանդությամբ պայմանավորված ապրումները և բարելավել կյանքի որակը։
  5. Երբ քրոնիկ հիվանդությունը գտնվում է զարգացման ավելի ուշ փուլում կամ արդեն հասել է տերմինալ փուլին, անձը պետք է ստանա կյանքի ավարտի խնամք։

Հետևյալ մոդելում, որը զարգացվել է օնկոլոգիական համակարգի շրջանակներում, համաձայն որի, հիվանդների կուրատիվ բուժման մեջ պալիատիվ մոտեցման ներդնումը կամ նրանց տեղափոխումը հոսփիսային խնամքին, ուղղված է հիվանդության վրա կենտրոնացվածությունից անցում կատարել դեպի խնամքի վրա առավել շեշտադրմամբ: Այսինքն` պալիատիվ մոտեցման ներդնումը կուրատիվ բժշկության մեջ օգնում է բարձրացնել հիվանդների  հարմարավետության և կյանքի պահպանման գործառույթը, ինչպես նաև խթանում հիվանդի ակտիվ նախաձեռնողականությունը բուժման ընթացքում՝ կախված նրանց կարիքներից և նպատակներից:

15536626_1308019629271972_1391333003_o

Այսպիսով, հիմնավորելով պալիատիվ մոտեցման ինտեգրումը քրոնիկ հիվանդությունների խնամքի գործում, դա ընդունումն է նրան, որ այդ մարդիկ հաճախ ունենում են հիվանդության զարգացման երկարատև հետագիծ և այդ ժամանակի ընթացքում կարող են ունենալ  մի շարք համալրված սոցիալական և հուզական կարիքներ՝ ներառելով մեկուսացումը, նվազեցված անկախություն, ինքնուրույնություն և ընտանիքի անդամների շրջանում ավելորդության զգացում։

15595892_1308019725938629_1303771716_o

Ընդ որում հիվանդները հաճախ հասնում են կյանքի տերմինալ փուլին՝ չունենալով ֆիզիկական և սոցիալական հասանելի ռեսուրսներ, որն առաջադրվում է պալիատիվ խնամքի միջոցով` նվազեցնելով հիվանդի և նրա խնամակալների խնդիրները, որոնք պայմանավորված են հիվանդությամբ։ [7; 9]

Եվ վերջում, ինչպես նշում են Glare & Virik, պալիատիվ մոտեցման ներդրումը բուժման մեջ, դա նշանակում է`

լսել և պատասխան հակազդում տալ հիվանդի և նրա ընտանիքի ցանկություններին, կարիքներին, քննարկել բուժման ընտրության հնարավորությունները, գնահատել և նվազեցնել ախտանիշները, զարգացնելով ընտանեկան աջակցությունը և համակարգելով խնամքը ամբողջ բուժական միջամտությունների ընթացքում։ [8]

 

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

  1. “Палиативная помощь взрослым и детям”: Организация и профессиональное обучение: Сборник документов ВОЗ и ЕАПП. Москва-2014. (10-14, 24-27, 68-75)
  2. Carmel MM. Chronic disease and illness care: adding principles of family medicine to address ongoing health system redesign. Can Fam Physician 2012
  3. Centers for Disease Control (CDC). Chronic disease and health promotion (accessed 2012). http://www.cdc.gov/chronicdisease/overview/index.htm
  4. Clinical Practice Guidelines For Quality Palliative Care. National Consensus Project For Quality Palliative Care. 2nd edn. 2009
  5. Effiong A., I. Effiong “Palliative Care for the management of chronic illness։ systematic review study protocol” – 2012, April: Perelman school of Medicine, University of Pennsylvania, Philadelphia; New Castle, Delaware, USA.
  6. Faull Ch., Yv. H. Carter, L. Daniels “Handbook of Palliative Care” .(pg. 16-43, 452- 469)
  7. Fitzsimons D, Mullan D, Wilson JS, Conway B, et al. The Challenge of Patients’ Unmet Palliative Care Needs in the Final Stages of Chronic Illness. Palliative Medicine. 2007 Jun.
  8. Glare PA & Virik K. Can We Do Better in End-of-Life Care? The Mixed Management Model and Palliative Care. Medical Journal of Australia. 2001 Nov.
  9. Jean Bacon “Integrating a Palliative Approach into the Management of chronic, Life- Threatening Diseases” ; Who, How and When? http://www.hpcintegration.ca
  10. “Palliative Care for all. Integrating Palliative Care into Disease Management Frameworks”- 2008, Joint HSE and IHF repirt of the extending access study. ( pg.32-64)
  11. Preventing Chronic diseases a vital investment. WHO. Switzerland. www. who.int\chp\chronic diseasese report\en\ (pg. 32-58)
Advertisements

Կրծքագեղձի քաղցկեղ վերապրած կնոջ պատմություն. Սոնա Շահնազարյան

_mg_3295
Ես 58 տարեկան եմ: Ունեմ ամուսին, 3 աղջիկ, 3 թոռնիկ: Զավակներս ամուսնացած են: Արդեն 16 տարի աշխատում եմ որպես դայակ: Առօրյա կյանքում զբաղված եմ երեխաներով. օրվա մեջ 25 ժամ թե՛ իմ թոռների հետ, թե՛ աշխատանքի վայրում: Երեխաների հետ լավ ա շատ: Որ իրենք չլինեին, շատ բաներ ծանր կտանեի: Իրենց հետ միշտ մոռանում ես, չես զգում, զբաղվում ես, թեթևանում ես: Հետո հենց ազատ ժամ եմ ունենում, արդեն մեծ երեխաներիս ենք կանչում, հավաքվում ենք իրար գլխի: Ջղայնանում ենք, նեղվում ենք, նեղանում ենք մեր երեխաներից, բայց դե… նրանք մեր երեխաներն են:

Վերջերս ընկերուհուս հետ էի խոսում: Ասացի, որ ընդհանրապես պետք ա հոգեբան հիվանդանոցներում, իսկ նա, չընկալելով իրավիճակի նրբությունը, ասում էր, որ հոգեբանի կարիք չի տեսնում: Ասեցի, որ պատկերացնի ինքն իրեն 10 տարի առաջ՝ կուրծքը հեռացրած (դե ինքը կրծքի պլաստիկա ա արել վերջերս, հիմա անընդհատ ասում ա՝ «բացեմ նայեք»): Ասեցի. «Հլը գնա ուրիշներին տես ընդեղ [հիվանդանոցում] ու տենց մի ասա, հլը մի հատ նորից կրկնի ու լսի ինքդ քեզ: Թող քեզ չթվա, թե էդ քո ասածով ինձ աջակցեցիր… ամեն դեպքում լավ բան չես ասում: Հիշում ես, որ էն ժամանակ՝ 8 տարի առաջ, ասացիք, որ անպայման գնամ՝ ինձ կարգ տան: Գնացի, ընդեղ 3 հոգով էին նստած: Մի տղամարդ ասաց, որ էդ [կուրծքը] անհրաժեշտ օրգան չի, ձեռքի նման չի… ու դա ասողը տղամարդ էր»:

%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%afՍովորել էի, որ կինը պետք ա պարբերաբար ինքնազննում անի: Մի օր լողանալիս ջրերը շուտ անջատեցին: Միանգամից եռման ջուր եկավ: Ես դեռ օճառված էի: Որ ձեռքս սեղմելով տարա մարմնիս վրայով, որ օճառր մաքրեմ, ձեռքիս տակ մի բան զգացի: Տաք ջրից էր երևի մեծացել: Չորանալիս նորից ձեռք տվեցի, էլի կար: Գնացի խելոք նստեցի հեռուսացույցի դիմաց: Կես ժամից մարմինս հովացել էր. շոշափեցի ու զգացի, որ բացահայտ ինչ-որ բան կա: Որոշ ժամանակ անցնելուց հետո ասացի, որ բան եմ շոշափում, և ամուսինս միանգամից ինձ տարավ հիվանդանոց: Այնտեղ սոնոգրաֆիա արեցին, պարզվեց, որ կրծքիս մեջ կիստաներ կան, դեղեր նշանակեցին: Կանոնավոր չէի խմում:

Հետո աղջկաս ընկերուհին մի օր ձեռքիցս բռնեց ու տարավ մամոգրաֆիա անելու: Մի անգամ անելուց հետո, բժիշկն ինչ-որ բան տեսավ և առաջարկեց երկրորդ անգամ անել (դե մամոգրաֆիան ցավոտ պրոցես ա, կուրծքդ սեղմում են), hամաձայնվեցի: Սակայն մինչ այդ արգանդս նայեց հետո վահանագեղձս և ասեց, որ նորմայի մեջ են: Մամոգրաֆիայից հետո գնացի պունկցիա անելու: Պիտի մի շաբաթից գնայի պտասխանը ստանալու, սակայն չգնացի: Ժամանակն անցնում էր, երեխաներս անընդհատ հիշեցնում էին, որ գնայի: Ի վերջո, միջնեկ աղջիկս գնաց՝ քաղցկեղ էր: Նա պատմեց ընտանիքիս: Իրենք ամբողջ օրը սուգ էին անում, բայց ինձ չէին ասում: Մի օր ավագ աղջիկս և իր ընկերը եկել էին ինձ աշխատանքից տուն բերելու: Ճանապարհին նա խոսքի մեջ բերանից թռցրեց, որ ես քաղցկեղ ունեմ: Չհավատացի, բայց մի տեսակ եղա: Չհասցրեցի գիտակցել կամ հասկանալ… դե հլը ոչ մի բան չկար… կարայի մի քիչ… ուռուցքը մի քիչ մեծանար… էնքան արագ էդ ամեն ինչը եղավ: Կուզենայի, որ ինձ հանգիստ թողնեին: Ես գիտակցեի, ինքս որոշեի: Իրենք որոշեցին, իրենք արեցին: Ընդհանուր առմամբ մի քիչ ջղայն էի: Կուզենայի, որ նստեին մի հատ ինձ հետ, խորհրդակցեին, հարցնեին, թե ես ոնց եմ ուզում, ինչ եմ ուզում անել: Իսկ իրենք մտածում էին, որ եթե մի օր ուշ վիրահատվեի, չգիտեմ ինչ կլիներ: Բայց հաստատ բան չէր լինի, եթե մի ամիս, երկու ամիս սպասեինք: Առաջին հերթին ես մի հատ կզգայի, կգիտակցեի:

Հետո միանգամից տարան հիվանդանոց: Ինձ ուղորդեցին բժիշկի մոտ, ով կներկայացներ վիրահատության ծավալը: Ես չհասկացա, թե ինչ է նշանակում վիրահատության ծավալ: Բժիշկը բացատրեց, որ որոշ դեպքում կարող են հեռացնել կրծքի մի մասը, սակայն հիվանդությունը կարող է կրկնվել, և հնարավոր է՝ կարիք լինի կրկնակի վիրահատության: Ես ասացի, որ այդքան փող չունեմ ամեն 6 ամիսը մեկ վիրահատության համար վճարելու: Համաձայնեցի, որ կուրծքս ամբողջությամբ հեռացնեն: Անոթների խնդիր ունեի նաև: Բժշկի առաջարկով մեկ անզգայացմամբ երկու վիրահատություն արեցին՝ և՛ կուծքս, և՛ անոթներս:

%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%af-2Վիրահատությունից հետո հիվանդանոցում ամեն ինչ նորմալ էր: Պետք էր ձեռքի վարժություններ անել հետվիրահատական վերականգնման համար: Վարժություններ անելուց ես 5 էի ստանում, ամենալավը ես էի անում: Մյուս կանանց հետ մեր պրոբլեմը տենց չէինք էլ քննարկում: Նենց տպավորություն էր, որ ոչ մեկս պրոբլեմ չունի: Ութերորդ օրը դուրս գրվեցի:

Իմ բարեկամներից ոչ ոք չգիտեր: Վիրահատվելուց հետո նոր իմացան, ջղայնացան, նեղվեցին, որ չեմ ասել: Մորաքրոջս աղջկա ամուսինն ասել էր իրեն, որ ինքը  կգժվեր, եթե նրա կուրծքը հեռացնեին: Այսինք՝ ստացվում ա, որ տղամարդու համար էլ ա դժվար: Դու մտածում ես ոնց անես, իրա մասին ես մտածում, իրա համար էդ սթրեսային ա, շոկային ա, չէ՞: Իմ բախտից ամուսինս էլ շատ խիզախ տարավ էդ ամեն ինչը: Մի քիչ երեխեքս ոչ խիզախ տարան, բայց դե հետո ես էնքան զավզակություն, կապիկություն արեցի, որ ընդունեցին, որ տենց պիտի լիներ:

Երեխեքի ոչ խիզախ լինելն այն էր, որ օրնակ, փոքր աղջիկս անընդհատ լացում էր, ամեն անկյունում մտնում լացում էր: Ես չէի լացում, ես որ լացեի՜… Ուղղակի ճնշումս բարձրացավ էդ ժամանակ, տախիկարդիա սկսեց: Հիմա էլ փոքր աղջկաս համար եմ լացում [հուզված]: Ուղղակի փոքր աղջիկս մի ուրիշ ձև ա՝ ավելի զգայուն ա, էն մյուս աղջիկներս երևի էդքան չէին մտածում կրծքիս չլինելու մասին, քան փոքր աղջիկս… փոքր էր, բայց ավելի շատ էր մտահոգվում: Սկզբի ամիսներին երազ էի տեսնում, որ ինձ ասում էին, թե չպետք ա վիրահատեին ինձ, կարող էին չկտրել կուրծքս, ու զարթնում նստում էի, ասում էի, թե ինչու ինձ վիրահատեցիք, կարող էիք բուժել: Ամուսինս հանգստացնում էր:

_mg_3294

Մեծ աղջիկս հետս էր, երբ կարերը հանելուց հետո առաջին անգամ լողանում էի: Որ բացեցինք վիրակապը, երկուսիս մոտ կիսաուշագնաց վիճակ էր: Աղջիկս փորձում էր ինձ հանգստացնել, բայց ինքն էլ էր վատ: Ամենաահավորը այն պահն էր, երբ տեսա վերքը. կիսաբաց էր, դեռ մինչև վերջ չէր կպել: Կուրծքս չկար, ու էդ ահավոր բանն էի տեսնում փոխարենը: Ինձ համար այս ամենի մեջ ամենադժվարը հենց այս պահն էր: Ոչ մեկին ցույց չեմ տվել: Հնարավոր է, որ ընտանիքիս անդամները վերջերս հագուստս փոխելիս տեսել են , բայց նպատակային ցույց չեմ տվել: Ինձ թվում ա՝ իրենք շոկ կապրեն…

Ահավոր նյարդայնանում եմ, որ չեմ կարողանում էնպես անել, որ համաչափ լինի: Ծանոթներիցս իմացա, որ կարելի է կտավատի սերմով պարկ սարքել: Ինչքան փորձում էի կարել, չէր ստացվում: Որոշեցի զուգագուլպայի մեջ լցնել կտավատը և էդպես սարքել, քանի որ այն ավելի ճկուն է: Հիմա ավելի լավ է ստացվում ստեղծել համաչափություն, նույնիսկ ընկերուհիներիս առաջարկում եմ գուշակել, թե որ կուրծքս են վիրահատել: Որ էդ պարկը չդնեմ, դե սիրուն չի, համ էլ լավ չի մեջքի համար: Որ քայլում եմ (դե գիտեմ որ շատ-շատ կանայք վիրահատված են), նայում եմ կանանց, ուզում եմ հասկանալ, թե ով ա վիրահատված, ով՝չէ: Դեռ լավ չեմ կարողանում հասկանալ, երևի բոլորը ինձ նման լավ քողարկում են: Սկզբնական շրջանում (մի քանի տարի) աշխատանքի տեղը քնելիս չէի հանում կրծկալս ու պարկը: Դա, իհարկե, շատ անհարմար է, քանի որ բացի նրանից, որ կրծկալով քնելն անհարմար է, նաև պարկն է շատ ծանր (մի կիլոյի չափ): Քո սեփական կրծքի ծանրությունը չես զգում, բայց դա օտար մարմին է և իրեն զգացնել է տալիս: Վիրահատությունից հետո նկատեցի, որ թևատակից քիչ ներքև կրծքի հեռացումից հետո մնացել է մսի ավելորդ հատված, որը մինչ օրս անհարմարություն է պատճառում: Լավ կլիներ, որ վիրահատությունից առաջ նախազգուշացնեին, որ նման բան կարող է լինել, որ ես հնարավորություն ունենայի ընտրություն կատարելու:

_mg_3287

Ընտանիքս կողքիս էր: Վիրահատության ժամանակ միջնեկ աղջիկս արտասահման պիտի գնար, չէր ուզում, բայց պնդեցի, որ գնա: Առաջին մի շաբաթը մեծ աղջիկս էր մոտս: Փեսեքս բա՜: Դե էդ ժամանակ դեռ փեսա չէին: Շատ նորմալ իրենց պահեցին, չգիտեմ՝ աղջիկների հետ քննարկել են, թե չէ, բայց ինձ հետ իրենց ճիշտ էին պահում:

Ութ տարի ա՝ ես իմ էս մասը [ձեռքով ցույց է տալիս թևատակից մինչև կուրծք ընկած հատվածը] չեմ զգում: Անընդհատ ցավում ա: Եղանակը փոխվելիս ցավում ա, անընդհատ ծակում ա: Լողանալիս որ կպնում եմ, ամեն անգամ փշաքաղվում եմ. շատ անդուր ա: Պարկելիս շատ ա ցավում, ձեռքս ու մատերս են թմրում, էդ շատ ա նյարդայնացնում, ջղայնացնում: Մեջքս էլ ա ցավում: Մինչև պարկում եմ, մինչև հարմար դիրք եմ գտնում, տանջվում եմ: Փորձում եմ միշտ աշխատացնել ձեռքս: Մեկ-մեկ իսկապես ուզում եմ նվնվալ, բայց որ նվնվամ, ընտանիքս կսկսի անհանգստանալ, կհավաքվեն գլխիս ու կստիպեն, որ հոգ տանեմ իմ մասին:

Էդ հիվանդանոցում մամոլոգիայի երկու հարկ կար: Ամուսինս ասում էր, որ կարծես կանանց ցեղասպանությունը այստեղ լինի: Չեք պատկերացնի, թե ինչքան կանայք են գալիս ու հերթագրվում՝ տեղ ու դադար չկա: Բժիշկները ու քույրերը իրենք իրենց գործը անում են: Բայց շատ մարդիկ կան, որ իրոք կարիք ունեն, որ մեկը իրենց հետ խոսի: Ո՞նց կարելի ա մարդուն վիրահատել ու չխոսել:Եթե բժիշկը ժամանակ չունի, պետք է, որ մեկը լինի, որ խոսա, հանգստացնի: Կարող ա ամուսինների հետ ա պետք խոսալ նաև, չգիտեմ: [Ո՞վ պետք է լինի այդ մարդը] Հոգեբանը:

Կուրծք ա, չունենք, շատ վատ ա, շատ նյարդայնացնում ա, բայց կյանքը շարունակվում ա, չպետք ա կախվեմ դրանից, չպետք ա մտածեմ, որ ես երկրորդ կարգի մարդ եմ, ինչ-որ բաներ դադարեմ անել: Չնայած հա, մի բան չեմ անում՝ բուրդ չեմ չփխում: Ամեն ինչ կարողանում եմ անել: Շատերը չեն էլ հիշում: Որ հանդիպում ենք, չեն ասում՝ վայ Սոնան վիրահատվել ա: Ավելի շատ հոգեպես ես վատ զգում:

Կրծքագեղձի քաղցկեղ վերապրած կնոջ պատմություն. Սվետա Կալաջյան

Ես 67 տարեկան եմ, ամուսնացած եմ, ունեմ 3 տղա, 6 թոռնիկ` հինգը աղջիկ են և մեկը` տղա: Տղաներիցս մեկը իր ընտանիքով ապրում է ԱՄՆ-ում, իսկ մյուսները ապրում են այստեղ` Երևանում, ես ապրում եմ ամուսնուս հետ: Ծնվել եմ 1949 թվականին Աբխազիայում, ընտանիքս բաղկացած էր 5 անդամից՝ հայրս, մայրս, երկու եղբայրներս և ես:
Մեր ընտանիքում ոչ ոք չէր ստեղծագործում, միայն մայրիկս էր սիրում զբաղվել ասեղնագործությամբ, երևի դա էլ փոխանցվել է ինձ, որ ես էլ սկսեցի զբաղվել գոբելենագործությամբ: Երեք տարի սովորել եմ նկարչական դպրոցում: Իմ առաջին ուսուցիչը, ով նկարիչ էր, ինձ համար շատ ոգեշնչող է եղել: Նա միշտ ինձ ասում էր. «Դու պետք է գնաս Հայաստան ու սովորես նկարչության ուղղությամբ»:
17 տարեկանում տեղափոխվել եմ Երևան և 20 տարեկանում ընդունվել Գեղարվեստի ինստիտուտի Տեքստիլ բաժինը, որն ավարտելուց հետո սկսել եմ զբաղվել գոբելենագործությամբ:

Սիրում եմ զբաղվել իմ աշխատանքով` գոբելենագործությամբ, բայց հիմա առօրյաս անցնում է թոռնիկների հետ ժամանակ անցկացնելով: Իրենք են գալիս, մենք ենք գնում իրենց տեսակցության, թոռնիկներին տանում ենք դպրոց և բերում, երբեմն էլ նորից գործում եմ, բայց ավելի փոքրիկ աշխատանքներ եմ անում, քանի որ այն ժամանակվա նման պատվերներ չկան: Փորձել եմ նաև թոռնիկներիս, նույնիսկ հարսիս սովորեցնել գոբելեն գործել: Պետք է ցանկանաս գործել, պետք է հետաքրքրի, եթե չհետաքրքրեց, պարտադրաբար չես կարող գործել. դա նաև համբերություն է պահանջում:
_mg_1148

Չգիտեմ՝ ինչքանով հաճելի կլինի ուրիշի համար, երբ ես խոսեմ սեփական հիվանդությանս մասին, բայց ամեն դեպքում… Մեկ տարի առաջ կուրծքս շոշափելով ինչ-որ գնդիկներ զգացի, ինչ-որ ցավեր էին լինում: Երբ որ հանգիստ էի լինում, ոչնչով չէի զբաղվում, այդ ժամանակ ավելի շատ էր ցավում, հանգիստ չէր տալիս, իսկ ցերեկը, որ աշխատում ու չէի կենտրոնանում ցավի վրա, այդքան չէր ցավում:

Բայց ես կարողացա շուտ կողմնորոշվել, շուտ վիրահատվել, որ չխորանա այդ ամեն ինչը: Ժամանակին պետք է անել ամեն ինչ: Այդ պահին մի քիչ քեզ կորցնում ես, բայց հետո կարողանում ես քեզ հավաքել և դիմել միջամտության: Երկար չեմ մտածել. միանգամից գնացել եմ ստուգվելու և անմիջապես վիրահատվել: Պետք է հեռացնել և վերջ, ես ժամանակ չունեմ շատ մտածելու` այստեղ գնա, այնտեղ գնա, ավելի լավ է շուտ հեռացնել ու պրծնել, քանի որ ինչքան հետաձգում ես, այդքան ավելի ուշ է լինում ինչ-որ բան անելու համար: Ու՞մ մոտ պետք է լացես, եթե լացես, դրանից չես բուժվի: Լացել ուզում ես երբեմն, հատկապես երբ մենակ ես մնում, ոչ ոք կողքիդ չի լինում, այդ ժամանակ կարող ես մի քիչ լացել, այդ ժամանակ վերհիշում ես այն ամենը, ինչ եղել է քո կյանքում մինչև հիվանդանալը, հիշում ես նաև այն հարազատներին, որ հիմա արդեն չկան, մահացել են: Դե պարզա, լավ հույզեր չեն, հատկապես, որ մտածում ես՝ երիտասարդներն էլ են դրանից մահանում. դա չես ուզում լինի…

14 տարի տղաս իր ընտանիքով չէր եկել ԱՄՆ-ից, ու ես հենց այն ժամանակ իմացա հիվանդության մասին, երբ նրանք որոշել էին գալ Հայաստան հանգստանալու: Ինձ համար շատ դժվար էր, գերադասեցի, որ իրենք չիմանան հիվանդությանս մասին, որ չփչացնեմ իրենց հանգիստը: Գնալուց հետո իմացան: Երբ հեռվից են իմանում, քեզ համար ավելի հեշտ ա, քանի որ երբ կողքիդ են լինում, խառնվում են իրար: Այս հիվանդության դեպքում նույնիսկ երեխաներդ չեն կարող օգնել քեզ, մի բան էլ հակառակը, իրենց ներկայությունից ավելի ես լարվում:

_mg_1174

Բուժման ընթացքը նորմալ էի տանում: Գնում ստանում էի քիմիան ու գալիս տուն: Երբեմն ճնշումս էր բարձրանում, բայց ես թեթև տարա. դա հիվանդության այն աստիճանը չէր: Դժվարությունը միայն կապված էր մամոգրաֆիայի, սոնոգրաֆիայի, պունկցիա անելու և արյան ընդհանուր հետազոտություններ անելու հետ: Այսպես ասած «ինքնաներշնչանքը» մեծ ազդեցություն է ունենում: Օրինակ` դեռևս դպրոցական տարիքից շատ էի վախենում նույնիսկ մատից արյուն վերցնելուց: Իսկ երբ արդեն հղի էի, մի անգամ քրոջս հետ գնացել էի պոլիկլինիկա մատից արյուն հանձնելու: Քանի որ քույրս նույն արյան կարգն ուներ, ինչ ես, խնդրեցի իրեն գնալ իմ փոխարեն: Ես շատ էի վախենում: Մինչ քույրս իմ փոխարեն արյուն էր հանձնում, ես հիվանդանոցի բակում ներշնչանքից վատացել էի, գրեթե ուշաթափվել: Այդ աստիճանի վախենալու էր ինձ համար նույնիսկ մատից արյուն հանձնելը: Բայց երբ իմացա, որ քաղցկեղ է, այդ ժամանակ չգիտեմ թե ոնց (զարմանում եմ ինձ վրա) կարողացա նույնիսկ վիրահատվել, չորս կուրս քիմիա ստանալ: Ուստի կարծում եմ, որ երբ մարդն ինքն իրեն ներշնչում է, որ վատ է լինելու, այդպես էլ կլինի, բայց նաև կարող ես լավը ներշնչել:

 

_mg_1156Իսկ վիրահատությունից հետո սկսեցի ավելի շատ աշխատել, որ շատ չխորանամ, շատ չմտածեմ: Սկսել էի հին գոբելեններիս վերանորոգումներից: Նաև ունեի էսքիզներ ու ֆոտոնկարներ նախկին աշխատանքներից, որոնք վաճառվել էին, սկսեցի նորից գործել այդ ֆոտոնկարներով, որպեսզի էսքիզները չկորչեն, որոշ մասը գործում էի և նվիրում: Բայց վիրահատությունից հետո ավելի փոքր տրամաչափի գործեր էի անում: Այդ աշխատանքները ինձ լավ աջակցում էին:

 

_mg_1168

Այս ճապոնական ոճով կարմիր գոբելենի վրա սպիտակով փորձել եմ գործել եղբորս երեխաների անվան տառերը:

Դժվարություններ մի քիչ կային վիրահատությունից հետո, չգիտեի՝ ինչ դնեմ կրծքի փոխարեն, ոնց անեմ, որ դատարկ չլինի: Ամեն դեպքում մի փոքր էսթետիկ չէ, անհավասար է լինում, հաճելի չէ, մյուս կողմից էլ անպայման մի փոխարինող բան պետք է դնես, որպեսզի ողնաշարի խնդիրներ չլինեն: Հիմա ամեն ինչ նորմալ է, նորմալ եմ զգում, որոշեցի կտավատի սերմերով պարկ պատրաստել, դա էլ դնում եմ: Ուղղակի երբ արհեստական կուրծքը դնում ես, դա արդեն ստիպում է նորից հիշել դրա մասին:

Ինձ համար ամենադժվար պահն այն էր, երբ իմացա ախտորոշումը. չգիտես, թե դու ով ես, ինչ պիտի անես, բայց երբ հերթականությամբ սկսում ես անել հետազոտություններ, բուժումներ, վիրահատություն, ամեն ինչ իր տեղն է դասավորվում: Ճիշտ է, քեզ պահի տակ կորցնում ես, չգիտես բարորակ ա, չարորակ ա, բայց գիտես, որ ինչ էլ լինի, դա լավ բան չի, դրա համար էլ պահի տակ քեզ կորցնում ես: Բայց մի բան անելու մասին պետք է մտածել որքան շուտ, այդքան լավ: Երբ արդեն գիտես՝ ինչ քայլեր պետք է անես, արդեն տագնապը իջնում է:
Ինձ համար մեծ աջակցություն էր ամուսնուս` իմ կողքին լինելը: Ախտորոշումից սկսած ամուսինս հետս է եղել, ու առաջինը իրեն եմ ասել հիվանդության մասին: Բուժման ողջ ընթացքում ևս ամուսնուս հետ եմ գնացել հիվանդանոց: Առանց իրեն շատ դժվար կլիներ ամեն ինչ, իր հետ էի մի քիչ կարողանում կիսվել:

Վիրահատությունից հետո մեկ տարի անց գնացել էի Սանկտ Պետերբուրգ ստուգվելու: Ես կարողացա այնտեղ հանգստանալ: Երբ երեխաներիդ չես տեսնում, հեռու ես, պատասխանատվությունը թուլանում է: Այնտեղ եղբայրներս և իրենց երեխաները, հարսներս, ոչ հարազատ քույրերս իմ կողքին էին, երևի դա էլ շատ օգնեց:

Որպես հիվանդություն վերապրած կին, խորհուրդ կտայի երբեք հույսը չկորցնել և միշտ ժամանակին դիմել բժշկի, ժամանակին հաղթահարել այդ հիվանդությունը: Մարդու կյանքում ամեն ինչ էլ կարող է պատահել, դե քաղցկեղն էլ նույնպես փորձություն է, որը հնարավոր է հաղթահարել:

Ուիլբերի նամակը խնամակալներին

Հարգելի բարեկամներ,

… Երկու-երեք օր խնամքից հետո խնամակալի առջև առաջ է գալիս չափազանց բարդ խնդիր: Ի վերջո, խնամքի ֆիզիկական մասը համեմատաբար հեշտ է իրականացնել: Դրա համար վերանայում ես քո աշխատանքային տեղը, ժամանակացույցը, սովորում ես կերակուր պատրաստել, մաքրությանը հետևել և այլ  բաներ, որ անհրաժեշտ են հարազատ մարդուն ֆիզիկապես աջակցություն ցուցաբերելու համար: Նրա հետ այցելում ես բժշկի, օգնում ես դեղերի օգտագործման հարցում և այլն: Դա ծանր է, բայց լուծելի. կա՛մ աշխատանքդ է ավելանում, կա՛մ օգնական ես վարձում այդ պարտավորությունները ստանձնելու համար:

Շատ ավելի բարդ է և դաժան, երբ խնամակալության ժամանակ հոգեբանական և հուզական մակարդակներում տեղի են ունենում ներքին երկպառակտություններ: Խնդրին բնորոշ են երկու կողմ. հոգեբանական և սոցիալական: Ներքուստ սկսում ես գիտակցել, որ քո բոլոր անձնական խնդիրները մարում են այն ֆոնին, որ քո հարազատի մոտ քաղցկեղ է, կամ այլ մահացու հիվանդություն: Դրա համար շաբաթ առ շաբաթ, ամիս առ ամիս դադարում ես մտածել քո անձնական խնդիրների մասին: Հարազատիդ նեղություն չտալու, վիճակն ավելի չվատթարացնելու համար անընդհատ կրկնում ես ինքդ քեզ, որ քո վիճակը այդքան վատ չէ:

Որոշ ժամանակ անց (տարբեր մարդկանց մոտ տևողությունը տարբեր է) կամաց-կամաց սկսում ես գիտակցել. այն, որ քո խնդիրները մարում են քաղցկեղի ֆոնին, դեռ չի նշանակում, որ դրանք անհետանում են: Իրականում դրանք ավելի են խորանում, քանի որ հիմա դու ունես երկու խնդիր. մեկը՝ խնդիրն ինքը, մյուսը՝ այն հանգամանքը, որ դու չես կարող բարձրաձայնել  և համապատասխան լուծում տալ դրան: Խնդիրները սկսում են մեծանալ ձնագնդի պես, և որքան փորձում ես խուփը ավելի ամուր փակել, այնքան ուժգին են դրանք դուրս պրծնում: Կամաց-կամաց սկսում ես խելագարվել: Եթե ինքնաամփոփ ես, արագանում է շնչառությունդ, անհանգստություն է համակում քեզ, սկսում ես բարձր ծիծաղել և չարաշահել գարեջուր խմելը: Եթե շփվող մարդ ես ամենաանհարգի պահերին հունից դուրս ես գալիս, տառապում ես պոռթկումների գրոհով, սենյակից դուրս գալուց շրխկացնում ես դուռը, շուրջդ թափթփում ես ու չարաշահում ես գարեջուր խմելը: Եթե ինքնամփոփ ես, լինում են պահեր, երբ ուզում ես մեռնել, եթե շփվող ես, ուզում ես, որ մեռնի քո սիրելիին: Ամեն դեպքում մթնոլորտում մահն է. դյուրագրգռությունը պատում է գիտակցությունդ, բարկությունը և հուսահատությունը խառնվում են մեղքի զգացումի հետ, որ այդ մութ հույզերն ես ապրում:

Իհարկե, այդ զգացմունքները բնական են և նորմալ՝ հաշվի առնելով հանգամանքները: Անկեղծ ասած՝ ես կանհանգստանայի այն մարդու համար, ում մոտ ժամանակ առ ժամանակ այդպիսի զգացմունքներ չեն առաջանում: Իսկ դրանք հաղթահարելու լավագույն ձևն է խոսել դրանց մասին: Չգիտեմ՝ ինչպես դա էլ ավելի սուր շեշտադրեմ․ միակ լուծումը խոսելն է:

Ու այստեղ, խնամակալը բախվում է հիշատակված երկրորդ հոգեբանական խնդիրներից մեկին՝ սոցիալական դժվարություններին: Այն պահից, հենց որոշում ես խոսել այդ ամենի մասին, հարց է ծագում. ու՞մ հետ: Նա, ում սիրում ես, հնարավոր է՝ լավագույն զրուցակիցը չէ քո այդ խնդիրների հարցում՝ պարզապես ելնելով նրանից, որ հաճախ հենց նա է այդ խնդիրը։ Ու չնայած նա է քեզ ծանրաբեռնել՝ չես ուզում, որ նրա մոտ մեղքի զգացում առաջանա, չես ուզում նրա վրա թափել այդ ամենը, ինչքան էլ որ երբեմն բարկանում ես նրա վրա, որ հիվանդ է:

Անկասկած, լավագույն վայրը, որտեղ հնարավոր է այդ ամենի մասին խոսել, խնամակալներին աջակցող խմբերն են, ուր հավաքվում են նմանատիպ հանգամանքներում հայտնված մարդիկ: Դրանից զատ, շատ օգտակար կլինեն անհատական հոգեթերապիան և զույգերի թերապիան: Սակայն այդ «մասնագիտական» աջակցությանը ես կանդրադառնամ մի փոքր ուշ: Բանը նրանում է, որ միջին վիճագրական մարդը, որոնց թվում նաև՝ ես, սովորաբար դիմում են նման ծառայությունների, երբ խնդիրն արդեն շատ է խորացել, երբ քիչ չեն արդեն վնասները և անիմաստ վերքերը: Չէ՞ որ միջին վիճագրական մարդը նորմալ և հասկանալի բան է անում. զրուցում է հարազատների, ընկերների և ծանոթների հետ: Եվ այստեղ է, երբ նա հանդիպում է խնդրի սոցիալական կողմին:

Եվ ինչպես արտահայտվել է Վիկի Ուելսը՝ «Քրոնիկները ոչ մեկին հետաքրքիր չեն»: Նա ի նկատի ուներ հետևյալը: Ես գալիս եմ քեզ մոտ իմ խնդրով, ես կարիք ունեմ խոսելու, խորհրդի ու մխիթարանքի կարիք ունեմ: Մենք խոսում ենք, դու ինձ հրաշալի օգնում ես, հասկանում ես ինձ ու բարի ես իմ նկատմամբ: Ես ինձ ավելի լավ եմ զգում, իսկ դու քեզ օգտակար ես զգում: Սակայն մյուս օրը, նրա մոտ, ում սիրում ես, քաղցկեղը դեռ առկա է: Ընդհանուր առմամբ, իրավիճակը բոլորովին չի փոխվել, գուցե՝ ավելի է վատթարացել: Իմ հոգում ընդհանրապես լավ չէ: Ես հանդիպում եմ քեզ: Դու հարցնում ես՝ ինչպես են իմ գործերը: Եթե ես ճշմարտությունն եմ ասում, ապա պատասխանում եմ անտանելի: Ու մենք սկսում ենք խոսել: Դու նորից ես ինձ օգնում, նորից հասկանում ես ու բարի ես իմ նկատմամբ, ես թեթևանում եմ… գալիս է նոր օր, իսկ քաղցկեղը դեռ կա և ոչինչ չի փոխվել դեպի լավը: Օրեր են անցնում, բայց իրավիճակը հնարավոր չէ փոխել (բժիշկներն անում են այն ամենն, ինչ իրենց ուժերի սահմաններում է, և այնուամենայնիվ, նա կարող է մահանալ): Եվ այդպես՝ օր-օրի դու քեզ անասելի վատ ես զգում, ու ոչինչ չի փոխվում: Վաղ, թե ուշ հայտնաբերում ես, որ երբ խոսում ես դրա մասին, գրեթե բոլորը, ով չի եղել նման իրավիճակում, սկսում են ձանձրանալ և նյարդայնանալ: Բոլորը, բացի ամենահավատարիմներից, կամաց-կամաց սկսում են խուսափել քեզանից, չէ՞ որ քաղցկեղ բառը հորիզոնում անդադար կախված է սև ամպի պես, որը յուրաքանչյուր տոնական օր պատրաստ է թափվել առատ անձրևի տեսքով: Ինքդ դառնում ես քրոնիկ նվնվացող մեկը, սակայն ոչ ոք այլևս չի ուզում լսել քո նվնվոցը, մարդիկ հոգնել են նույն բանը լսելով: «Քրոնիկները ոչ ոքի չեն հետաքրքրում»:

Այդպես, խնամակալները վերջապես, հասկանում են, որ իրենց անձնական խնդիրները շատացել են, իսկ դրանց լուծման սոցիալական ուղիները չեն գործում: Նրանց մոտ ի հայտ է գալիս միայնակության և լքվածության զգացում: Եվ այդ պահին նրանք դիմում են փախուստի՝ կա՛մ հոգեպես կոտրվում են, կա՛մ դառնում են հարբեցող, կա՛մ էլ դիմում են մասնագետի…:

Ինչպես արդեն նշել եմ, սեփական դժվարությունների մասին խոսելու լավագույն վայրը, անկասկած, խնամակալներին աջակցող խմբերն են: Եթե առիթ ունենաք լսելու, թե ինչի մասին են խոսում նման խմբերում, կհամոզվեք, որ նրանց հիմնական զբաղմունքը՝ բողոքելն է իրենց սիրելիներից. «Ինչ, որ շատ երևակայեց, մտածելով, որ կարող է ինձ հետ անել՝ ինչ ուզում է», «Այդ ինչից է վերցրել,որ ինքը յուրահատուկ է: Նրանից, որ հիվա՞նդ է»: «Իմ սեփական հոգսերն ինձ հերիք են», «Հուսով եմ, որ այդ ապուշը կշտապի ու կմեռնի վերջապես»: Մոտավորապես այսպես․ մինչդեռ բարի մարդիկ հասարակության մեջ չեն այդպես արտահայտվում և ոչ մի դեպքում իրենց սիրելիի մասին այդպես չեն խոսում:

Բայց դե բանը նրանում է, որ այս բոլոր վատ զգացմունքների, զայրույթի և դյուրագրգիռության ետևում հսկայական սեր է թաքնված, այլապես՝ խնամակալը վաղուց փախել էր: Բայց այդ սերը հնարավոր չէ բացահայտ արտահայտել, քանի դեռ զայրույթն ու դյուրագրգռությունը արգելափակում են այն: Ինչպես ասել է Ջեբրանը. «Ատելությունը՝ չհագեցած սերն է»: Այս խմբերում շատ են հնչում ատելության խոսքեր, սակայն միմիայն նրա պատճառով, որ դրա ետևում մեծ սեր է, չհագեցած սեր: Եթե դա այդպես չլիներ, ոչ ոք չէր ատի․ բոլորը թքած կունենային: Խնամակալների հետ շփումների փորձից կասեմ (ես, ինքս բացառություն չեմ),որ խնդիրը նրանում չէ, որ նրանք բավարար սեր չեն ստանում, այլ նրանում, որ դժվարանում են հիշել, թե ինչպես պետք է այդ սերը տալ, թե ինչպես այս դժվար իրավիճակում սիրել հիվանդին: Ու քանի որ իմ փորձն ասում է, որ նախ և առաջ սերն է նպաստում ապաքինմանը, ապա այդ մարդը իսկապես պետք է վերացնի սիրո արգելքները. զայրույթը, դյուրագրգռությունը, ատելությունը, նույնիսկ՝ նախանձն ու խանդը (ոնց եմ նախանձում, որ նա ունի մեկը, ով ամբողջ ժամանակ հոգ է տանում իր մասին…ես ինձ ի նկատի ունեմ):

Եվ հենց այստեղ է, որ աջակցող խմբերը անգնահատելի օգնություն են ցուցաբերում…Եթե դա չի օգնում ու եթե նույնիսկ օգնում է՝ ես կառաջարկեի անհատական հոգեթերապիա՝ նախ և առաջ խնամակալին, ու միևնույն ժամանակ նաև նրան, ում խնամում են: Չէ՞ որ շուտով կհասկանաս, որ կան բաներ, որ չի կարելի քննարկել սիրելիի հետ և, հակառակը՝ կան բաներ, որ պետք չի որ քեզ հետ քննարկվեն: Ես, կարծում եմ, որ իմ սերնդի ներկայացուցիչների մեծ մասը հավատում է, որ «լավագույն քաղաքականությունն ազնվությունն է», ու որ ամուսիններին անհրաժեշտ է միմյանց հետ քննարկել այն, ինչ տագնապեցնում է իրենց: Դա ճիշտ չէ: Բաց լինելը լավ է և օգտակար, բայց՝ չափավոր: Կան իրավիճակներ, երբ բաց լինելը կարող է վերածվել զենքի՝ ոչ ուղիղ ձևով դիմացինին ցավ պատճառելու  համար․ «Չէ՞ որ ես ճշմարտությունն եմ ասում»: Ես սարսափելի բարկացած եմ և դժգոհ եմ այս  իրավիճակից, որ մեր երկուսի համար ստեղծել է Թրեյի հիվանդությունը, բայց եթե մի փոքր մտածես՝ այդ ամենը նրա վրա թափելը ոչ մի լավ բանի չի հանգեցնի: Նա էլ նույնքան ատում է այս իրավիճակը, որքան և ես․ նրանում, ինչ տեղի է ունեցել, ինքը մեղավոր չէ: Ու միևնույն է, ես բարկանում եմ, ատում եմ ու դյուրագրգիռ եմ: Չարժի կիսվել այդպիսի զգացմունքներով  սիրելի մարդու հետ  ու բեռնել նրան այդ ամենով: Վճարի՛ր հոգեբանին և թափի՛ր նրա վրա այդ կեղտը:

Առավելությունը այստեղ նրանում է, որ երկուսիդ մոտ առաջանում է ազատ տարածք, ուր կարող եք միասին լինել, ու, դրա հետ մեկտեղ, խնամակալի մոտ չեն առաջանում կուտակված զայրույթ ու դժգոհություն, իսկ նրա մոտ ում խնամում են՝ մեղքի զգացում և ամոթ: Դու արդեն կուտակված շատ բան ես դուրս հանել աջակցող խմբերում կամ հոգեթերապևտի մոտ: Այդ ամենը հնարավորություն է տալիս քեզ նարգիզիզմի փոխարեն, ինչը ստիպում է քեզ աղաղակել այն ինչ «իրականում» զգում ես՝ չմտածելով, թե ինչ ցավ կարող ես հասցնել դիմացինին, ձերք բերել ազնվական ստի նուրբ արվեստի հմտությունները: Դա մեծ սուտ չի, դա նուրբ դիվանագիտություն է, որը չի շրջացնում իրական դժվարությունները, բայց, միևնույն ժամանակ, նախընտրում է չշարժել չարտահայտած դժգոհությունների կույտը հանուն այսպես կոչված «ճշմարտության»: Միգուցե՝ այն օրերին, երբ դու առավել հոգնած կլինես, նա, ում մասին հոգ ես տանում, կհարցնի քեզ. «Ինչպե՞ս անցավ օրդ»: Իսկ դու կպատասխանես. «Օրս շատ զզվելի անցավ, և ես ուզում եմ , որ դու հնարավորինս շուտ գցվես կամուրջից»: Ու դա կլինի անպիտան պատասխան: Ազնիվ, բայց իրականում անպիտան պատասխան: Սակայն կարելի է մեկ այլ ձևով փորձել. «Արևս, ես այսօր չափից դուրս հոգնել եմ, բայց դիմանում եմ»: Իսկ հետո այցելել աջակցող խումբ, կամ հոգեթերապևտին ու այնտեղ այդ ամենը դուրս թափել: Բոլորովին անիմաստ է դա սիրելի մարդու վրա թափել, ինչքան էլ որ «անկեղծ» դա չհնչի…

Տարօրինակությունը հետևյալում է. հիվանդին քիչ թե շատ լավ աջակցելու համար պետք է կարողանալ հուզական իմաստով սպունգ լինել նրա համար: Մեծամասնությունը համարում է, որ իրենց գործը հարազատին խորհուրդներ տալն է, օգնելն է՝ դժվարությունները հաղթահարել, օգտակար լինելն է, կերակուր պատրաստելն է, տարբեր տեղեր տանելն է և այլն: Սակայն, այդ բոլոր գործերը ետին պլան են մղվում հիմնական գործի կողքին՝ լինել հուզական սպունգ: Սիրելի մարդը, բախվելով հիվանդության հետ, հնարավոր է՝ մահացու, գերհագեցած է ուժեղ հույզերով, վախերով, սարսափով, զայրույթով, հիսթերիայով, ցավով: Իսկ քո գործն է՝ բռնել սիրելի մարդու ձեռքը, լինել նրա կողքին և ուղղակի ներծծել այդ հույզերը այնքան, որքան կարող ես: Պարտադիր չէ խոսել, պարտադիր չէ ինչ-որ խոսքեր ասել (չկան խոսքեր, որոնք իրապես կօգնեն), պարտադիր չէ խորհուրդ տալ (միևնույն էё անօգուտ է), ոչինչ պետք է չէ անել: Ուղղակի պետք է կողքին լինել և շնչել նրա ցավով, նրա վախերով, նրա տառապանքներով: Աշխատել որպես սպունգ:

Երբ Թրեյան հիվանդացավ, առաջին հերթին ես մտածեցի, որ լավ կլինի, եթե ես ամեն ինչ վերցնեմ իմ ձեռքը, ճիշտ խոսքեր ասեմ, օգնեմ ընտրել լավագույն բուժումը և այլն: Այդ ամենը կարևոր է, բայց գործի էության հետ կապ չունի: Մտածում էի, եթե նա իմանա վատ լուրի մասին,․ օրինակ, որ ունի մետաստազներ, և կսկսի լացել, ես այսպես կարձագանքեմ. «Սպասիր, մենք դեռ վստահ չենք կարող ասել․ պետք է նորից հետազոտվել․ հիմքեր չկան մտածելու, որ դա կանդրադառնա բուժման ընթացքի վրա» և այլն: Բայց դա այն չէ, ինչ Թրեյային անհրաժեշտ է: Նրան պետք է, որ ես ուղղակի լաց լինեմ իր հետ միասին, և ես այդպես էլ արեցի, որպեսզի վերապրեմ իր զգացմունքները՝ օգնելով լուծել կամ ներծծել դրանք: Ինձ թվում է, որ դա տեղի է ունենում մարմնական մակրդակում․ խոսքերի անհրաժեշտություն չկա, թեպետ, եթե ցանկություն կա, կարելի է և զրուցել:

Կարող է այնպես պատահել, որ քո առաջին արձագանքը, երբ սիրելի մարդը ստանում է վատ լուրեր՝ փորձել անել այնպես, որ նրան լավ լինի: Ու ես հաստատում եմ, որ շատ դեպքերում, այդ արձագանքը սխալ է: Առաջին հերթին պետք է ապրումակցումը: Կարևոր պահը, ինչպես ես սկսեցի հասկանալ, այն է, որ պետք է ուղղակի լինել մարդու կողքին, չվախենալ իր վախերից, իր ցավից, իր զայրույթից: Հնարավորություն տալ իրեն անցնել այդ ամենի միջով, իսկ ամենակարևորը՝ չփորձել օգնելու նպատակով ազատել նրան այդ անտանելի զգացմունքներից, օգնել «լավ զգալ» կամ զրույցներով շեղել այդ ապրումներից: Ինչ վերաբերում է ինձ, ապա ես փորձում էի այդպես «օգտակար լինել», երբ չէի ուզում գործ ունենալ ոչ Թրեյայի ապրումների հետ, ոչ էլ՝ իմ․ ես չէի ուզում ուղղակիորեն առնչվել այդ ամենի հետ: Ես պարզապես ուզում էի հեռացնել դրանք ինձնից: Ես չէի ուզում սպունգ աշխատել, ես ուզում էին գործող մարդ լինել, անեի այնպես, որ ամեն բան փոխվեր դեպի լավը: Ես չէի ուզում խոստովանել անհայտության նկատմամբ սեփական վախերս: Ես վախեցած էի նույնքան, որքան Թրեյան:

Հասկանու՞մ եք․ եթե դուք աշխատում եք որպես սպունգ, ապա կարող եք ձեզ անօգուտ ու անպիտան զգալ, որովհետև ոչինչ չեք անում, ուղղակի նստած եք այստեղ և ոչ մի բան չեք ձեռնարկում (գոնե այդպես է թվում): Շատերին հենց սա է դժվար տրվում: Ինձ հետ նույնը եղավ: Մեկ տարի պահանջվեց, մինչ ես դադարեցի փորձերս «ամեն բան ուղղելու» կամ «անելու այնպես, որ նրան լավ լինի», իսկ դրա փոխարեն ուղղակի սկսեցի լինել Թրեյայի կողքին, երբ նա իրեն վատ էր զգում: Ինձ թվում է՝ քրոնիկները ոչ մեկին հետաքրքիր չեն հենց նրա համար, որ քրոնիկ հիվանդների հետ ոչ մի բան չի կարելի անել․ կարելի է լինել ուղղակի կողքը: Այդ պատճառով է, որ երբ մարդկանց թվում է, թե իրենցից ինչ-որ բանում օգնելուն ուղղված գործողություններ  են ակընկալում, իսկ գործողությունները չեն օգնում, նրանք շփոթվում են: Ես ինչ կարող եմ անել: Ոչինչ: Ուղղակի լինել կողքին…

Երբ ինձ հարցնում են, թե ինչ եմ անում, ես տրամադրված չեմ լինում երկար-բարակ բացատրություններ տալու, այլ պատասխանում եմ. «Ճապոնական կին եմ աշխատում», ինչը շփոթեցնում է: Բայց բանը նրանում է, որ քեզանից, որպես մարդ, ով աջակցում է հիվանդին, պահանջվում է լռել ու ենթարկվել ամուսնուն կամ կնոջը, այսինքն՝ լինել կատարյալ «կին»:

Տղամարդկանց համար դա առավել տհաճ է։ Համենայն դեպս, ինձ համար այդպես էր: Միայն երկու տարի անց ինձ այլևս չէր նյարդայնացնում այն հանգամանքը, որ յուրաքանչյուր վիճաբանության ժամանակ Թրեյան ուներ իր հաղթաթուղթը. «Չէ՞ որ ես քաղցկեղ ունեմ»: Այլ կերպ ասած՝ իրեն գրեթե միշտ հաջողվում էր հաստատել սեփական կարծիքը, իսկ իմ դերը կայանում էր նրանում, որպեսզի ուղղակի հետևել իրեն, ինչպես և պահանջվում է մեղմ, հնազանդ կնոջից:

Հիմա ես դրան չեմ հակառակվում: Նախ, Թրեյայի բոլոր որոշումները ավտոմատ չեմ ընդունում, մանավանդ, երբ գտնում եմ, որ դրանք սխալ հաշվարկի վրա են հիմնված: Նախկինում ես աշխատում էի համաձայնվել նրա որոշումների հետ, քանի որ ինձ թվում էր, թե նա հուսահատ կարիք ունի, որ ես աջակցեմ իրեն՝ նույնիսկ, երբ ես դա սխալ էի համարում: Հիմա մենք այլ կերպ ենք վարվում. եթե Թրեյան կարևոր որոշում է ընդունում, օրինակ՝ բուժման նոր մոտեցումի հետ կապված, ես այնքան համառությամբ, որքան կարող եմ, արտահայտում եմ իմ կարծիքը, ընդհուպ՝ մինչև այն պահը, երբ նա վերջապես որոշում է ընդունում ինչ անել: Սակայն դրանից հետո ես համաձայնվում եմ իր հետ, ետ եմ քաշվում  և ամբողջ իմ ուժերով իր ընտրությանը աջակցություն եմ ցույց տալիս: Հիմա իմ խնդիրը նրանում չի կայանում, որ իրեն շփոթեցնեմ կամ կասկածեմ իր ընտության վրա: Իրեն խնդիրները հերիք են առանց իմ այդ կասկածների, թե արդյոք ճիշտ է նա վարվել…

Երկրորդը՝ երբ խոսքը գնում է ամենօրյա պարտավորությունների մասին, ես ամենևին դեմ չեմ հնազանդ կին լինելուն: Ես կերակուր եմ պատրաստում, կարգի եմ բերում, սպասքն եմ լվանում, լվացք եմ անում, խանութ եմ գնում: Թրեյան նամակներ է գրում, սրճի հոգնաներ է անում, ամեն երկու ժամ բռերով դեղեր է ընդունում. Իսկապես՝ ո՞վ պետք է զբաղվի այդ ճղճիմ գործերով…

Էկզիստենցիալիստները ճիշտ են. քո որոշումների և արարքների տիրույթում դու պետք է  պատասխանատու լինես քո կատարած ընտրությունների համար: Դա նշանակում է, որ պետք է ուղղորդվել  որոշումներով, որոնք ընդունել ես, և որոնք ձևավորում են քո ճակատագիրը: Ինչպես ասում են էկզիստենցիալիստները․ «Մենք մեր ընտրությունն ենք»: Սեփական որոշումների պատասխանատվությունից հրաժարվելը կոչվում է «հիմար հավատք», ինչի հետևանքն է դառնում այն, որ դու «ինքդ քեզ հավասար չես»:

Ես դա հասկացա պարզ ճշմարտության միջոցով. այս բարդ իրավիճակում ես ամեն պահի կարող էի փախուստի դիմել: Ինձ շղթաներով չեն կապել հիվանդանոցի մահճակալին, փախուստի դեպքում չեն սպառնացել սպանել: Իմ խորքում ես սկզբունքային որոշում եմ ընդունել. այս կնոջ հետ ես կմնամ հավիտյանս՝ վշտի, թե ուրախության մեջ՝ դա չէ կարևորը: Լինել նրա հետ, քանի դեռ այս ամենը տեղի է ունենում, ինչ էլ որ պատահի: Սակայն այս մզձավանջի երկրորդ տարում ես մոռացա իմ որոշման մասին՝ չնայաց նրան, որ ուղղորդվում էի իմ ընդունած որոշումներով։ Անշուշտ դա այդպես էր, այլապես ես վաղուց էի փախել: Ես ցուցադրեցի «հիմար հավատք», ես «ինքս ինձ հավասար չէի», ես իսկական չէի: Հետևելով իմ հիմար հավատքին՝ ես մոռացա իմ որոշման մասին, ու դրա համար ես միանգամից  մեղադրական ոգով լցվեցի, իսկ հետո՝ ինքնախղճահարությամբ: Ինչ-որ կերպ այդ ամենը պարզ դարձավ ինձ համար…

Միշտ չէ, երբ ինձ մոտ հեշտ էր ստացվում հետևել այդ որոշմանը կամ իմ այլ որոշումներին՝ ընդհանուր առմամբ: Երբ հետևում ես դրան, իրավիճակը ավտոմատ չի փոխվոմ: Ես դա կհամեմատեի հետևյալ կերպ. դու գրանցվում ես որպես պատերազմի կամավորական, իսկ այնտեղ քեզ սպանում են: Միգուցե ես գիտակից որոշում էի ընդունել մասնակցել պատերազմին, բայց մահանալու որոշում չէի ընդունել: Այժմ ես ինձ զգում եմ թեթև վիրավորված ու առանձնապես ուրախ չեմ այդ առիթով, բայց ես կամավոր եմ միացել այս շարժմանը, դա էր իմ ընտրությունը, ես նորից նույնկերպ կվարվեմ՝ արդեն իմանալով հնարավոր հետևանքների մասին:

Այսպես, ես ամեն օր նորովի հաստատում եմ իմ ընտրությունը: Ամեն օր ես նորովի որոշում եմ ընդունում: Դրա շնորհիվ ես դադարեցի մեղադրանքներ կուտակել, իսկ ինքնախղճահարությունն ու մեղքի զգացումը թուլացել են: Դա պարզ սկզբունք է, բայց իրական կյանքում նույնիսկ ամենապարզ սկղբունքները, ստացվում  է, որ շատ բարդ է  լինում կիրառելը…

Ես կամաց կամաց վերադարձա իմ գրական գործնեությանը, իսկ դրան գումարած՝ մեդիտացիային, որի հիմնական էությունը հենց կայանում է նրանում, որպեսզի սովորել մահանալ (մահանալ սեփական «ես»-ի կամ «էգո»-յի համար), և այն, որ Թրեյան բախվեց հիվանդության հետ, հավանաբար՝ մահացու, հզոր խթան հանդիսացավ մեդիտատիվ գիտակցման զարթոնքին: Իմաստունները ասում են, որ եթե դու զարգացնում ես քո մեջ գիտակցությունը, որը չի ընտրում, այլ ուղղակի անվերապահորեն վկայում է մի պահը մյուսի հետևից, մահը դառնում է նույն պահը, ինչպես մնացած պահերը, և դու վերաբերվում ես դրան շատ պարզ և անմիջական: Դու մահից ետ չես գլորվում, կյանքից չես կառչում, չէ՞ որ, մեծ հաշվով՝ երկուսն էլ ուղղակի անցողիկ փորձ են:

Դատարկություն բուդդիստական հասկացողությունը նույնպես օգտակար եղավ ինձ համար: Դատարկություն (շունյատա) չի նշանակում «դատարկ տեղ», «վակուում»․ այն ենթադրում է անկաշկանդ, անսահմանապակ, սպոնտան մի բան ու, միևնույն ժամանակ, այն ակնթարթայնության, հոսունության (աննիկա) հոմանիշն է: Բուդդայականներն ասում են. «Իրականությունը դատարկ է, այսինքն՝ ոչինչ չկա հաստատուն կամ բացարձակ վստահելի, ինչից կարող ենք մենք կառչել հավասարակշռություն ու աջակցություն ստանալու համար»: Ինչպե ասված է «Ադամանդե սուտրայում», «Կյանքը նման է ջրի վրայի պըղպջակի, երազի, տեսիլքի արտացոլության»: Հնարը նրանում է, որ ոչ թե բռնվես տեսիլքից, այլ «բաց թողնես» այն, քանի որ իրականության մեջ բռնվելու բան չկա: Եվ Թրեյայի հիվանդությունը անընդհատ հիշեցնում է, որ մահը՝ մեծագույն «թողությունն» է, սակայն, որպեսզի հոգու խորքում հրաժարվես անցողիկ պահին քո կապվածությունից, հետո մյուս պահից և էլի մյուսից, չարժե սպասել իսկական ֆիզիկական մահին:

Եվ, վերջապես, վերադառնալով սկիզբ, կասեմ. միստիկները հաստատում են, որ այն գործողությունները, որ դու կատարում ես այս աշխարհում, եթե դու ապրում ես   գիտակցականության մեջ, որը չի ընտրում՝ դա Էգոից ազատ գործողություն է, ինչը ազատ է սեփական անձի վրա սևեռվածությունից: Եթե մահանում ես անհատական գիտակցականության համար (կամ անցնում ես նրա սահմանները), նշանակում է՝ մահանում ես գործողությունների համար, սահմանափակված են իրենց վրա և ծառայում են իրենց: Այլ կերպ ասած, դու պետք է ստեղծես այն, ինչ միստիկները անվանում են «ինքնազոհ ծառայություն»: Դու պետք է ծառայես ուրիշներին՝ չմտածելով ինքդ քո մասին ու չսպասելով պարգևի․ ուղղակի սիրել ու ծառայել։ Ինչպես ասում էր մայր Թերեզան․ «սիրել ընդհուպ մինչը ցավը»:

Այլ կերպ ասած՝ դու դառնում ես լավ կին:

Այլ կերպ ասած՝ ես ահա այստեղ եմ, ընթրիք եմ պատրաստում և սպասքն եմ լվանում: Ինձ սխալ մի հասկացեք. ես դեռ շատ հեռու եմ մայր Թերեզայի կատարելությունից, բայց ավելին ու ավելին եմ գիտակցում անձնազոհ ծառայության մաս  կազմող իմ «դայակի» աշխատանքը, և հետևաբար՝ իմ հոգևոր աճը՝ մի բան, որ նման է գործող մեդիտացիային, ապրումակցմանը: Դա չի նշանակում, թե ես հասել եմ  կատարելությանը այս արվեստում, ես ինչպես և նախկինում  վիճաբանում եմ և բողոքում, ինչպես նախկինում՝ բարկանում, հայհոյում ճակատագիրը, ու մենք ինչպես նախկինում Թրեյայի հետ կես-կատակ, կես-լուրջ ասում ենք, թե մի օր ձեռք ձեռքի կբռնենքն ու կգցվենք կամուրջից՝ այս ծաղրանքին վերջ տալու համար: Սակայն, ամեն դեպքում ավելի լավ է, որ ես գրեմ: Իսկ հիմա, որպես պարգև այս երկար նամակը կարդալու համար, և աշխարհի բոլոր բարի ամուսինների համար ես կկիսվեմ բուսական չիլիի աշխարհահռչակ  բաղադրատոմսով:

2-3 բաժակ չոր կարմիր լոբի, 2 տերև քյարաուզ (մանր կտրատել), 2 գլուխ սոխ (մանր կտրատել, 2 կանաչ պղպեղ (մանր կտրատել),

3 գդալ զեյթունի ձեթ, 800 գրամ պոմիդոր

4 ատամ սխտոր

3-4 գդալ աղացած չիլի

2 գդալ թմին

3 գդալ թարմ մաղադանոս, ռեհան

1 շիշ գարեջուր, 1 բաժակ հնդկական ընկույզ

½ բաժակ չամիչ ըստ ցանկության:

Տաքացնել ձեթը մեծ կաթսայում, տապակել սոխը, ավելացնել քյարաուզը, կանաչ պղպեղը և սխտորը: Եփել մոտավորապես հինգ րոպե: Ավելացնել լոլիլը և լոբին: Մարմանդ կրակի վրա եփել: Ավելացել չիլին, թմինը, մաղադանոսը, ռեհանը, գարեջուրը, հնդկական ընկույզը և, ըստ ցանկության՝ չամիչը: Պահել մարմանդ կրակի վրա ինչքան որ պետք է: Մատուցել թարմ մաղադանոսով և քերած «Չեդեր» պանրով:

Արդեն չեմ հիշում՝ նախնական դեղատոմսում գարեջուրը առկա է, թե ես էի պատահաբար թափել կերակուրը պատրաստելիս, ամեն դեպքում՝ նրա առկայությունը շատ կարևոր է: Բացի այդ գդալը ոչ թե թեյի է, այլ՝ ճաշի: Ամբողջ գաղտնիքը շատ խոտաբույսերի առկայությունն է:

A votre sante! Բարի ախորժակ:

Ձեզ սիրող՝ Քեն

 

 

 

 

Հոսպիսային շարժման պատմությունը

hospice-care-780x290 Հոսպիսը հանդես է գալիս որպես  կյանքի ավարտի խնամքի գլխավոր ստանդարտ: Հոսպիսը ունի խնամքի նկատմամբ հոլիստիկ մոտեցում, և հիվանդի ու ընտանիքների միությունը այդ մոդելի առանցքային կողմ է հանդիսանում:  Հոսպիս բառի արմատները գնում են դեպի լատիներեն hospitium բառին, որը նշանակում է hospitality /հյուրասիրություն, և ֆրանսիական բառին, որը նշանակում է հյուր: Հոսպիսային խնամքի հայեցակարգի ձևավորումը սկսվել է Հռոմում 4-րդ դարում:

Ավելի ուշ Լոնդոնից բժիշկ Սեսիլ Սոնդերի նախաձեռնությամբ սկսվեց ժամանակակից հոսպիսային շարժումը: 1963 թ.-ին Սոնդերսը ներկայացրեց մահացող մարդկանց համար մասնագիտացված խնամքի գաղափարը  Յելլի համալսարան իր այցի ժամանակ:Հետագայում այս գաղափարները դարձան հիմք ԱՄՆ-ում հոսպիսային փիլիսոփայության համար: Մեկ այլ նշանակալից անձ հոսպիսային շարժման զարգացման գործում Էլիզաբեթ Կյուբլեր Ռոսն է, ով 1969 թ. –ին գրեց «Մահվան և մահացման մասին» գիրքը, որում նկարագրվում էր մահացման, մահվան ընդունման փուլերը: Բայց ինչը ավելի կարևոր է,Կյուբլեր Ռոսը առանձնացրեց երեք առանցքային գաղափար.

  • Բոլոր նրանք, ովքեր բախվում են մահվան վտանգին դեռևս կենդանի են և ունեն ոչ ավարտուն կարիքներ, որոնք կցանկանային բավարարել:
  • Մենք չենք կարող լինել արդյունավետ ծառայություն մատուցող, մինչև չկարողանանք ակտիվորեն լսել և հասկանալ այն մարդկանց կարիքները, ովքեր բախվում են մահվան:
  • Մենք կարիք ունենք սովորել այն մարդկանցից, ովքեր բախվում են մահվան, որպեսզի ավելի լավ ճանաչենք ինքներս մեզ և գիտակցենք կյանքի իրական պոտենցիալը:

ԱՄՆ-ում առաջին հոսպիսային ծրագիրը սկզբնավորվեց 1971-ին Կոնեկտիկուտում, Նյու Յորք:  ԱՄՆ Առողջապահության և կրթության դեպարտամենտը բնութագրեց հոսպիսը՝ որպես տերմինալ հիվանդություններ ունեցող անձանց համար հումանիստական խնամք, և ընդգծեց, որ այս ոլորտը պետք է ստանա պետական աջակցություն: Միաժամանակ սկսվեց հոսպիսային խնամքի արդյունավետության գնահատումը և հոսպիսային ծառայությունների ճշգրտումը:

1980-ին ԱՄՆ կոնգրեսը ստեղծեց Medicare Hospice Benefit-ը, որը նաև հետագայում դարձավ ֆինանասկան աջակցության կայուն աղբյուր ոլորտի համար: 1985-ին ԱՄՆ-ն ներառեց հոսպիսները Առողջապահական ծրագերի մեջ, և հոսպիսները դարձան հասանելի տերմինալ հիվանդների համար: Ավելի ուշ սկսվեցին հոսպիսի ակրեդիտացիոն ծրագրերը:

Հոսպիսային խնամքի շարժումը շարունակեց զարգանալ 90-ականներին՝ ներառվելով Veteran’s Benefit Pachkage- ի մեջ: Հետագայում հոսպիսներ ստեղծվեցին ԱՄՆ- ի 50 նահանգներում:

2003 –ին ԱՄՆ-ում հոսպիսային խնամք տրամադրվում էր շուրջ 3000 կառույցների միջոցով, և մատավորապես 950 000 հիվադների  և նրանց ընտանիքների համար(National Hospice and Palliative Care organization, 2004): Այս հիվանդների մոտավորապես կեսը ունեին չարորակ ուռուցքային ախտորոշում, իսկ մյուս կեսը ունեին այնպիսի ախտորոշումներ, ինչպիսիք են սրտային անբավարարվածություն, ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ, լյարդի և երիկամների հիվանդություններ և այլն:

Հոսպիսը բուժում է  ամբողջական անձին՝ ուշադրության կենտրոնում պահելով անձի  ոչ միայն ֆիզիկական կարիքները, այլ նաև հոգեսոցիալ, հոգևոր, հուզական կարիքները՝ փորձելով ստեղծել միջավայր, որը կաջակցի տերմինալ հիվանդին ապրել կյանքը հնարավորինս լիարժեք: Հիվանդը և նրա ընտանիքը հանդես են գալի որպես միասնություն խնամքի համար, և խնամքի պլանավորումը կառուցվում է նրանց կարիքների շուրջ: Համապատասխան ինտերդիսցիպլինար թիմը, որը ներառում է բժիշկ, բուժքույր, սոցիալական աշխատող, հոգեբան, համագործակցում է նաև այլ անձանց/մասնագետների հետ, ինչպիսիք են քահանան, կամավորը և այլն) խնամքի կոմպլեքսային պլան մշակելու համար:

Աղբյուր՝ STEPHEN R. CONNOR,JEFFREY LYCAN, AND. DONALD SCHUMACHER, INVOLVEMENT OF PSYCHOLOGISTS IN PSYCHOSOCIAL ASPECTS OF HOSPICE AND END-OF’LIFE CARE

 

Մելանոման` 21-րդ դարի չարիք

3Մելանոման 21-րդ դարի չարիքներից մեկն է, սակայն շատերը նույնիսկ տեղյակ չեն այդ հիվանդության գոյության մասին: Այն չարորակ ուռուցք  է, որը զարգանում է հատուկ բջիջներից՝ մելանոցիտներից, որոնք արտադրում են մելանին կոչվող գունանյութը: Ուռուցքի անվանումը գալիս է հունարեն  Μέλας – “սև” բառից, քանի որ այն հիմնականում լինում է մուգ սև գույնի:  Մելանինը նորմայում կա բոլոր մարդկանց  մաշկի մեջ, տարբեր խտությամբ, ինչով էլ պայմանավորված է մեր մաշկի գույնը, սևամորթների մոտ ավելի մեծ քանակությամբ, սպիտակամորթների մոտ՝ հակառակը:

Ըստ համաշխարհային վիճակագրական տվյալների՝ աշխարհում տարեկան  հայտնաբերվում է ավելի քան 160 հազար  մելանոմայի դեպք, և տարեկան  գրանցվում է մոտ 48 հազար  մահվան դեպք: Ինչ վերաբերվում է  Հայաստանին,  2009-2013 թթ-ի ընթացքում hայտնաբերվել է 265 դեպք և հիվանդության հետևանքով մահացել է 150 մարդ: Մարդկային կորուստների հիմնական պատճառը բարձիթողի դեպքերն են, երբ բժշկությունը այլևս անզոր է լինում օգնել:

Մելանոման մեծ մասամբ տեղակայվում է մաշկի վրա, հատկապես իրանին և ստորին վերջույթներին, սակայն երբեմն հանդիպում է նաև նրա լորձաթաղանթային տարատեսակը, որի դեպքում ախտահարվում են ստամոքսաղիքային ուղու (բերանի խոռոչ, կերակրափող, ստամոքս, աղիներ), ինչպես նաև միզասեռական ուղիների լորձաթաղանթները:  Համեմատած մաշկի մնացած ուռուցքային հիվանդությունների հետ մելանոման ավելի հազվադեպ է հանդիպում, սակայն այն համարվում է ամենավտանգավորն ու ագրեսիվը և ունակ է տարածվել ամբողջ օրգանիզմով մեկ` թոքեր, ոսկրեր, լյարդ, գլխուղեղ և նույնիսկ սիրտ: Այս հիվանդությամբ ավելի հաճախ տառապում են տղամարդիկ, ընդ որում,  առավելապես 50տ. անց անձիք, սակայն այն կարող է նաև հանդիպել երիտասարդների մոտ: Ամենաբարձր հիվանդացությունը նկարագրվում է Ավստրալիայում: Դրա պատճառն այն է, որ Ավստրալիայի բնակչության գերակշռող մասը սպիտակամորթ է և ուստի ադապտացված չէ  տեղի բնակլիմայական պայմաններին՝ ինտենսիվ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներին: Նվազագույն հիվանդացությունը դիտվում է Աֆրիկյան մայրցամաքում:

Հիվանդության առաջացման համար վտանգավոր ռիսկի գործոններն են համարվում ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները, ընդ որում, դա վերաբերվում է ինչպես բնական արևային ճառագայթների տակ գտնվելուն, այնպես էլ «սոլյարիներին», որոնք վերջերս չափից ավելին մոդաիկ են դարձել, հատկապես երիտասարդ կանանց շրջանում: Զարգացած շատ երկրներում, գիտակցելով այդ սարքերի քաղցկեղ առաջացնելու վտանգը,  աստիճանաբար հրաժարվում են դրանցից, մինչդեռ զարգացող երկրներում դրանք լայնորեն կիրառվում են մարդկանց կողմից ինֆորմացված չլինելու հետևանքով, ինչը բերում է մելանոմայի և մաշկի քաղցկեղի այլ տարատեսակների առաջացման ռիսկի կտրուկ աճի:  Նևուսները (ժողովրդի մոտ տարածված են որպես «խալեր»), սպիտակ մաշկը, բաց գույնի աչքերը, շիկահեր մազերը և բազմաքանակ պեպեններ ունենալը, ինչպես նաև մաշկի տարբեր բարորակ հիվանդությունները, հետայրվածքային սպիական փոփոխություններն ու ժառանգական նախատրամադրվածությունը (ընտանեկան դեպքերը) նույնպես դասվում են ռիսկային գործոնների թվին: Այդ է պատճառը, որ կանխարգելման մեջ մեծ կարևորություն է տրվում արևային ճառագայթներից խուսափելուն, հատկապես ժ1100– ժ1600ընկած ժամանակահատվածում, ինչպես նաև արևից պաշտպանող պարագաների օգտագործմանը՝ ակնոցներ, քսուքներ, անձրևանոցներ և այլն:

Մելանոման ժամանակին հայտնաբերելու համար պետք է պարբերաբար կատարել մաշկի և տեսանելի լորձաթաղանթների ինքնազննում, ինչի ընթացքում պետք է ուշադրություն դարձնել ինչպես նոր, այնպես էլ հին խալերին, որոնք փոփոխվել են ժամանակի ընթացքում: Գոյություն ունի ABCDE դասակարգումը, որը օգնում է ճանաչել վտանգավոր գոյացությունները: Ըստ այդ դասակարգման՝ «խալը» համարվում է վտանգավոր, եթե առկա է A-Assimetry` ասիմետրիա, B-Borders` անհարթ եզրեր, C-Colour`գույնի փոփոխություն (անհամասեռ գունավորում), D-Diametr` տրամագիծի մեծացում, E- Evolving`փոփոխականություն վերջին մի քանի շաբաթների ընթացքում: Բացի այդ, կարող է լինել նաև քոր, ցավ, խոցոտում, արտադրություն, խալի մակերեսից մազաթափություն, հանգուցային գոյացություն և այլն:  Նշված ցանկացած փոփոխության դեպքում անհրաժեշտ է անհապաղ դիմել բժշկի՝ օնկոդերմատոլոգի, որը զբաղվում է մաշկային նորագոյացություններով համապատասխան հետազոտություններ անցնելու նպատակով: Բուժման հիմնական մեթոդը ուռուցքի վիրահատական հեռացումն է, դեղորայքային բուժումը, որն իր մեջ ներառում է քիմիաթերապիան, իմունաթերապիան, վերջերս ի հայտ եկած թիրախային բուժումը և  ճառագայթային թերապիան  օգտագործվում են  տարածված պրոցեսների դեպքում: Վաղ ախտորոշումը որոշիչ դեր ունի բուժման հետագա ընթացքի վրա: Եթե առաջին փուլում 5-ամյա ապրելիությունը կազմում է մոտ 95 %, ապա չորրորդ փուլում այն ընդամնեը 8 % է:

Հետաքրքիր ինֆորմացիա:

Հիվանդության վերաբերյալ տեղեկատվությունը բարձրացնելու նպատակով  2013թ.-ի մայիսի 11-ին Արյունաբանության և Ուռուցքաբանության Հայկական Ասոցիացիան «Global Shapers» միության հետ միասին կազմակերպեցին Մելանոմային և նրա վաղ ախտորոշմանը նվիրված ակցիա, որն ուներ «Պայքար Մելանոմայի դեմ» անվանումը: Այդ օրը պատահական չէր ընտրվել: Հայտնի է, որ լեգենդար ռեգգի-երաժիշտ Բոբ Մառլին մահացել է հենց մելանոմայից 1981թ.-ի մայիսի 11-ին ընդամենը 36 տարեկան հասակում: Այդ իսկ պատճառով էլ այդ օրը  հռչավել է  Համաշխարհային Մելանոմայի օր: Ակցիան իր մեջ ներառում էր կոնֆերանս՝ կազմակերպված Երևանի Պետական Բժշկական Համալսարանի Ուռուցքաբանության ամբիոնի և Արյունաբանության և Ուռուցքաբանության Հայկական Ասոցիացիայի կողմից, որտեղ քննարկվել է Մելանոմայի ախտորոշման, բուժման և կանխարգելման արդիական խնդիրները: Գիտաժողովին ներկա են եղել ուռուցքաբաններ, մաշկաբաններ, վիրաբույժներ և այլ մասնագետներ: Բացի գիտական մասից, մայիսի 11-ին կազմակերպվեց նաև համերգ Բոբ Մառլիի հիշատակին «Bob’s» փաբում «Chigapo» խմբի և DJ Վակցինայի մասնակցությամբ, որն այնուհետև լուսաբանվել է մամուլում և հեռուստատեսությամբ: Նման միջոցառումների շարքը դարձավ ամենամյա ավանդույթ, որն այս տարի ևս կշարունակվի իր  թե´ գիտական, թե´ մշակութային մասերով:

Ինչպես վկայում են ուռուցքաբան-մաշկաբանները լուսաբանման հետևանքով հիվանդների բժիշկներին դիմելու հաճախականությունն ավելացել է, որի շնորհիվ հայտնաբերվել են բազմաթիվ նոր դեպքեր վաղ շրջանում: Դա հետևանք է իրազեկված լինելու, ինչին էլ մենք ձգտում էինք….

Լիլիթ Հարությունյան

Հայաստանի Երիտասարդ Օնկոլոգների խմբի (YՕgA) նախագահ 

 

«Աջակցության ո՞ր տեսակն է իսկապես օգնում»: Հատված Կեն Ուիլբերի՝ «Երանություն և տոկունություն: Ոգեղենությունն ու ապաքինումը Տրեյա Կիլլամ Ուիլբերիկ յանքի և մահվան պատմության մեջ» գրքից

Հինգ տարի առաջ խոհանոցում նստած թեյում էի ընկերներիցս մեկի հետ, և նա ինձ պատմեց, որ դրանից մի քանի ամիս առաջ իր մոտ հայտնաբերվել է վահանաձև գեղձի քաղցկեղ: Ես պատմեցի նրան մորս մասին, նա հաստ աղիքի քաղցկեղ ուներ, տասնհինգ տարի առաջ նրան վիրահատեցին և այդ օրվանից ի վեր նա իրեն շատ լավ է զգում: Հետո ես պատմեցի բոլոր հնարավոր տեսությունների մասին, որ ես ու քույրերս մտածել էինք՝ բացատրելու համար, թե ինչու նա քաղցկեղ ունեցավ: Մենք շատ ունենիք տարբերակներ, դրանցից ամենասիրելին հետևյալն էր՝  նա չափազանց «շատ» էր մեր հոր կինն ու շատ քիչ՝ հենց ինքը: Եթե նա չլիներ անասնապահի կին, նա ավելի շատ բանջարեղենային սնունդ կուտեր՝ առանց կենդանական յուղերի, որոնք, ինչպես համարվում է, քաղցկեղածին են և կարող են հանգեցնել աղիների քաղցկեղի: Մեկ այլ տեսություն հանգում էր նրան, որ նրա ընտանիքում ընդունված չէր հույզերի արտահայտումը, դա նրանց շատ դժվար էր տրվում և դա էլ կարող էր հանգեցնել քաղցկեղի առաջացմանը: Անցնում էին տարիներ և մենք ավելի հանգիստ էինք զգում մեր առաջ քաշված տեսությունների և պատմությունների հետ: Ընկերս, որը երկար ժամանակ է՝ մտորում էր քաղցկեղի շուրջ, մի բան ասեց, որ ուղղակի ցնցեց ինձ:

  • Մի՞թե չես տենսում, թե ինչ ես անում,- ասաց նա,- դու վերաբերվում ես մորդ՝ իբրև օտար օբյեկտի, տեսություններ ես առաջ քաշում նրա շուրջ:

Նա բռնություն է դիտարկում այլ մարդկանց մասին քննադատություններ անելը: Ես դա գիտեմ: Երբ իմ ընկերները տարբեր գաղափարներ են քննարկում, թե ինչու ես քաղցկեղ ունեմ, ես ընկալում եմ դա որպես անքաղաքավարի ներխուժում իմ անձնական տարածք, իմ կյանք: Ես զգացողություն ունեմ, որ նրանց առաջնորդում է ոչ իմ մասին հոգ տանելու, կյանքիս դժվարին փուլում աջակցելու ցանկությունը: Նրանց տեսությունները այն են, ինչ նրանք անում են ինձ հետ, ոչ թե ինձ համար: Երևի այն միտքը, որ ես քաղցկեղ ունեմ, նրանց այնքան է վախեցնում, որ նրանք փորձում են գտնել բացատրություն, մեկնաբանություն, իմաստ, թե ինչու է դա ինձ հետ տեղի ունեցել:  Նրանք հորինում են տեսություններ, որպեսզի օգնեն ոչ թե ինձ, այլ  իրենք իրենց՝  ու դա ինձ մեծ ցավ է պատճառում:

Ես ապշած էի, երբեք չէի մտածել, թե մեր առաջ քաշած տեսություններն ինչ ապրումներ կարող են առաջացնել մորս մոտ: Չնայած մեզնից ոչ մեկը չէր պատմել նրան մեր տեսությունների մասին՝ ես վստահ եմ, որ նա զգում էր՝ դրանք ուղղակի կախված էին օդի մեջ: Իսկ այդպիսի միջավայրը դժվար թե տրամադրեր վստահություն,անկեղծություն,  աջակցություն խնդրելուն: Ես հանկարծ գիտակցեցի,որ այդպիսով ես անօգուտ էի դարձել մորս համար նրա կյանքի ճգնաժամային փուլում:

Այս դեպքն ինձ փոփոխությունների դրդեց. ես սկսեցի ավելի շատ ապրումակցել մարդկանց, ովքեր ապրում էին այս կամ այն հիվանդությամբ, սկսեցի ավելի հարգել իրենց անձնական տարածքը, ավելի բարի դարձա նրանց հանդեպ ու կորցրեցի վստահությունը վեր հանածս տեսությունների հանդեպ: Ես հասկացա, որ իմ առաջ քաշած տեսությունները միայն մասամբ են պայմանավորված՝  «դատավոր» լինելու ցանկությամբ, դրանք ավելի շատ  արտահակտում էին չարտաբերված վախը:Փոխարենը ասելու. «Ես անհանգստանում եմ քեզ համար, ինչպե՞ս կարող եմ օգնել քեզ» , իրականում ես ասում էի՝ «Ի՞նչն այնպես չես արել, ինչու՞մ էր քո սխալը, ինչու՞ պարտվեցիր, ինչպե՞ս պաշտպանեմ քեզ»:

Ես գիտակցեցի, որ ինձ առաջնորդում է չարտաբերված վախը,  թաքնված վախ, որը հենց դրդում է ինձ տարատեսակ պատմություններ հորինելուն, որտեղ աշխարհը շատ հասկանալի է կառուցված, իսկ մարդիկ կարող են վերահսկել ամեն ինչ:

Այս տարիների ընթացքում ես զրուցել եմ բազմաթիվ քաղցկեղով ապրող մարդկանց հետ, նրանց մեծամասնության ախտորոշումը վերջերս են արել: Սկզբում ես չգիտեի՝ ինչ խոսել նրանց հետ, փորձում էի իմ փորձի մասին պատմել, հետո հասկացա՝ հաճախ մարդիկ չեն ուզում դրա մասին լսել: Մի բան պարզվեց՝  մարդուն հնարավոր է աջակցություն ցուցաբերել միայն մի ճանապարհով՝ լսելով նրան, նրա պատմությունը:  Միայն այն ժամանակ, երբ ես լսեցի նրանց, ես հասկացա՝  ինչ էին նրանք փորձում փոխանցել ինձ, ինչի կարիք ունեն, ինչ խնդիրների են բախվում և ինչպիսի աջակցությունը կարող է օգտակար լինել  հենց այդ պահին, կյանքի այդ փուլում: Մարդկանց համար, ովքեր ապրում են այնպիսի կամակոր և  անկանխատեսելի հիվանդությամբ, ինչպիսին քաղցկեղն է, շատ կարևոր է լսելի լինելը, ուստի մենք պետք է սովորենք լսել նրանց, ականջ դնել նրանց կարիքներին:

Երբեմն, երբ մարդիկ կանգնած են բուժման ճանապարհի ընտրության առաջ, գուցե ունենան աջակցության կարիք՝ տեղեկատվության տեսքով: Մինչդեռ այն ժամանակ, երբ նրանք արդեն ընտրություն կատարել են, ամենայն հավանականությամբ նրանք կարիք չունեն այլ տարբերակների մասին մանրամասն տեղեկացվելու, դա կարող է շփոթենել նրանց, ընդհակառակը՝ այս փուլում թերևս նրանք առավելագույնս աջակցության կարիք ունեն անցնելու  բուժման ,  ապաքինման ճանապարհը, որ իրենք են ընտրել:

Սովորաբար բուժման ճանապարհի մասին որոշումները հեշտ չեն կայացվում, դրանք լինում են երկարատև մտորումների արդյունք: Ես մի բան եմ հասկացել. ես երբեք նախօրոք չեմ հասկանա,թե ինչ որոշում կկայացնեի այլ մարդու փոխարեն:  Այս ճշմարտությունն ինձ օգնեց անկեղծորեն աջակցել այլոց:

Ես վստահ եմ, որ ինքս ազդեցություն եմ ունեցել հիվանդությանս ձևավորման վրա, որ այդ ազդեցությունը գիտակցված և նպատակաուղղված չէր : Ես նաև վստահ եմ, որ հիմա գիտակցաբար և նպատակաուղղված ազդեցություն եմ ունենում առողջանալու և առողջությունս պահպանման վրա: Ես աշխատում եմ կենտրոնանալ նրա վրա, թե ինչ կարող եմ անել հիմա. անցյալը փորփրելը հեշտությամբ է վերածվում ինքնաքննադատության ու ինքնամեղադրանքների, որոնք խանգարում են գիտակից և  հավասարակշռված որոշումներ կայացնելուն ներկայումս: Բացի այդ,  ես գիտակցում եմ, որ կան բազմաթիվ այլ գործոններ, որոնք ենթակա չեն իմ գիտակցված կամ չգիտակցված կամքին: Փառք Աստծո, որ մենք բոլորս հանդիսանում ենք ինչ որ ավելի մեծ բանի մաս: Ինձ դուր է գալիս դրա գիտակցումը, թեկուզև դա նշանակում է, որ ես ավելի քիչ վերահսկողության հնարավորություն ունեմ:

Բացի այդ, մենք չափազանց շատ ենք փոխկապակցված միմյանց և շրջակա աշխարհի հետ, որպեսզի կարողանանք ուղղակի պնդել. «Դու ինքդ ես կառուցում քո իրականությունը»: Հավատը նրան, որ ես ինքս եմ կառուցում և վերահսկում իմ իրականությունը, իրականում ձգտում է ջնջել իմ կյանքից այն հարուստն ու բարդը, առեղծվածայինն ու օգնության հասնողը: Հանուն վերահսկողության՝ այս հավատը բացառում է փոխհարաբերությունների ողջ ցանցը, որոնք սնում են և՛ ինձ, և՛ մեզ բոլորիս:

Գաղափարը, որ մենք ինքներս ենք կառուցում մեր իրականությունը (հետևապես նաև մեր հիվանդությունները)կարևոր և անհրաժեշտ է, որովհետև այն ուղղումներ է մտցնում այն տեսության մեջ, որի համաձայն,  մենք բոլորս անվերապահորեն ենթարկվում ենք գերակա ուժերին, իսկ հիվանդություններն ուղղակի հասնում են մեր վրա արտաքինից: Բայց այդ, ճշգրտումները մեզ չպետք է շատ հեռու տանեն: Հաճախ դրանք վերածվում են ոչ ադեկվատ հակազդման՝ հիմնված պարզեցման վրա: Ավելի ճիշտ կլինի ասել՝ մենք ազդում ենք մեր իրականության վրա:  Դա ավելի մոտ է ճշմարտությանը, այդպես մենք տեղ ենք թողնում և՛ գիտակցական ջանքերի համար, և՛ արտաքին աշխարհի առեղծվածների համար:

Եթե ինձ ինչ որ մեկը հարցնում է. «Ինչու՞ ես որոշել քաղցկեղով հիվանդանալ», ինձ թվում  է՝ հարցնողը  եկել է ինչ-որ սրբերի աշխարհից, որտեղ բոլորը «լավն են», իսկ ես ՝  արատավոր: Այս հարցը  չի ենթադրում կառուցողական ինքնավերլուծություն: Մարդիկ, ովքեր ավելի նրբանկատորեն են վերաբերվում իրավիճակի բարդությանը, տալիս են հարցեր, որոնք ավելի աջակցող բնույթ են կրում՝ «Ինչպե՞ս ես որոշել «օգտագործել» քաղցկեղը»:

Ինձ ուրախացնում է նման հարցը, որովհետև այն օգնում է ինձ գիտակցել՝ թե ինչ կարող եմ ես անել հիմա, օգնում է զգալ սեփական ուժերը, աջակցությունը կողքից և դրականությամբ լցված նայել իրավիճակին: Այդպիսի հարց տվողները քաղցկեղի մեջ տեսնում են ոչ թե պատիժ ինչ-որ բան սխալ անելու համար, այլ իրավիճակ, որի համար պետք է ջանալ լուծում գտնել: Այդպես ես հավատում եմ իմ ուժերին:

Երբ ես խոսում եմ մարդու հետ ում վերջերս քաղցկեղ են ախտորոշել կամ մարդու հետ, ով արդեն հոգնել է դրա դեմ պայքարելուց, ես միշտ հիշեցնում եմ ինքս ինձ՝ նրան օգնելու համար պարտադիր չէ առաջարկել նրան հստակ մտահղացումներ կամ խորհուրդներ: Նրան լսելը արդեն աջակցություն է: Ինչ-որ բան տալը արդեն օգնություն է: Ես աշխատում եմ հուզականորեն բաց լինել նրանց առջև, հաղթահարել սեփական վախերն ու առնչվել նրանց վախերի հետ, մարդկային շփում հաստատել: Ես աշխատում եմ չենթարկվել նրանցից ինչ-որ բան պահանջելու գրավչությանը, անգամ այն, որ նրանք պայքարեն իրենց կյանքի համար, փոխեն իրենց և կան մահանան՝ մնալով գիտակից: Ես աշխատում եմ մարդկանց չբրդել այնտեղ, ուր ես կգնայի (կամ էլ ինձ թվում է, որ կգնայի, եթե նրանց տեղում լինեի): Աշխատում եմ չմոռանալ նաև իմ մտավախությունների մասին, որ մի օր գուցե հայտնվեմ նրանց տեղում: Ես պետք է մշտապես սովորեմ ընկերանալ հիվանդացած մարդկանց հետ, ոչ թե ընկալել հիվանդությունը որպես պարտություն: Ես աշխատում եմ վերաբերվել իմ անհաջողություններին, իմ թուլություններինն ու հիվանդություններին որպես առիթի՝լինելու ավելի  ապրումակցող  թե՛ ինքս իմ, թե՛ այլոց հանդեպ՝ միաժամանակ չմոռանալով, որ լուրջ բաներին չի կարելի չափազանց լուրջ վերաբերվել: Ես աշխատում եմ հիշել հոգեբանական և ոգեղեն բուժման միջոցների մասին, որոնք ապրումակցման են  հրավիրում ինձ՝ իրական ցավի և իրական տառապանքների հանդեպ: